1. Tổng quan
Tuyến mang tai là tuyến nước bọt lớn nằm ở phía trước và dưới tai 2 bên. Bên trong tuyến có dây thần kinh mặt (dây thần kinh VII) đi xuyên qua và phân chia thành nhiều nhánh nhỏ chi phối vận động các cơ vùng mặt như nhắm mắt, cười, nói hay biểu lộ cảm xúc.
Phẫu thuật cắt toàn bộ tuyến mang tai bảo tồn dây thần kinh mặt thường được áp dụng trong điều trị các khối u của tuyến mang tai, hay các tổn thương tuyến mang tai dạng viêm, sỏi điều trị bằng nội khoa không hiệu quả.
Đây là một phẫu thuật tương đối phức tạp do dây thần kinh mặt nằm xen kẽ trong nhu mô tuyến mang tai. Phẫu thuật đòi hỏi phẫu thuật viên có kinh nghiệm, hiểu rõ giải phẫu vùng đầu mặt cổ, thao tác cần tỉ mỉ nhằm giảm thiểu nguy cơ tổn thương thần kinh, bảo tồn chức năng vận động và thẩm mỹ khuôn mặt cho người bệnh.
2. Khi nào cần phẫu thuật cắt toàn bộ tuyến mang tai?
Người bệnh có thể được chỉ định phẫu thuật cắt toàn bộ tuyến mang tai trong một số trường hợp sau:
- Ung thư tuyến mang tai
- U lành tuyến mang tai có kích thước lớn gây mất thẩm mỹ
- U lành tuyến mang tai tái phát sau phẫu thuật
- Viêm tuyến mang tai tái phát nhiều lần, điều trị nội khoa không hiệu quả
Việc lựa chọn phương pháp điều trị sẽ được bác sĩ đánh giá dựa trên đặc điểm tổn thương qua thăm khám, hình ảnh học, kết quả sinh thiết, cũng như tình trạng sức khỏe của từng người bệnh.
3. Quy trình phẫu thuật cắt tuyến mang tai bảo tồn dây thần kinh mặt
- Phẫu thuật cần được tiến hành dưới gây mê toàn thân
- Tư thế nằm ngửa, có gối dưới vai và mặt quay về phía đối diện bên tổn thương tạo thuận lợi cho phẫu thuật.
- Đường rạch Blair (hoặc đường rạch Blair cải tiến) là đường rạch da kinh điển và phổ biến trong phẫu thuật cắt bỏ tuyến mang tai
- Bóc tách vạt da, phẫu tích giải phóng một phần bờ sau và bờ dưới của tuyến mang tai
- Bộc lộ dây thần kinh mặt: Đây là bước quan trọng trong phẫu thuật cắt tuyến mang tai. Đặc điểm dây thần kinh mặt có màu trắng, đường kính khoảng 2mm và phân thành các nhánh nhỏ. Dựa vào kiến thức giải phẫu, kinh nghiệm mà phẫu thuật viên có thể xác định gốc dây thần kinh mặt ở vùng trước tai. Chảy máu không được kiểm soát tốt có thể gây khó khăn cho việc xác định thần kinh, gia tăng nguy cơ tổn thương.
Hệ thống thần kinh mặt
- Bóc tách các nhánh dây thần kinh: Tách tổ chức tuyến dọc theo đường đi của các nhánh lấy đi toàn bộ phần thùy nông nằm ngoài các nhánh. Bước này đòi hỏi sự tỉ mỉ, nhẹ nhàng trong thao tác để hạn chế tối đa nguy cơ tổn thương các nhánh của dây thần kinh mặt.
- Bóc tách các nhánh dây thần kinh khỏi phần sâu của tuyến mang tai, lấy bỏ phần sâu của tuyến
- Sau khi hoàn thành cần kiểm tra lại, cầm máu kỹ, đặt dẫn lưu kín, khâu đóng da.
Dẫn lưu sau phẫu thuật
4. Các biến chứng có thể gặp sau phẫu thuật
Mặc dù phần lớn người bệnh hồi phục tốt sau phẫu thuật, một số biến chứng vẫn có thể xảy ra.
Liệt mặt: Đa số trường hợp chỉ là yếu cơ mặt tạm thời do phù nề hoặc sang chấn thần kinh nhẹ và có thể phục hồi sau vài tuần đến vài tháng. Trong các trường hợp tổn thương thần kinh nặng hơn, có thể gây mắt nhắm không kín, méo miệng nói khó.
Chảy máu sau mổ: Vùng tuyến mang tai có hệ thống mạch máu phong phú nên có nguy cơ chảy máu hoặc tụ máu sau phẫu thuật. Người bệnh cần được theo dõi sát sau mổ để phát hiện và xử trí kịp thời.
Hội chứng Frey: Đây là biến chứng đặc hiệu có thể xuất hiện vài tháng hoặc vài năm sau phẫu thuật với biểu hiện đỏ da, nóng hoặc tiết mồ hôi vùng mang tai khi ăn uống. Nguyên nhân liên quan đến sự tái phân bố bất thường của các sợi thần kinh trong quá trình hồi phục sau mổ.
Rò nước bọt: Biến chứng này ít gặp và thường cải thiện với điều trị bảo tồn như băng ép hoặc chăm sóc vết mổ thích hợp.
Nhìn chung, các biến chứng của phẫu thuật cắt toàn bộ tuyến mang tai có thể được kiểm soát tốt với phẫu thuật viên có nhiều kinh nghiệm cùng với việc tỉ mỉ trong thao tác phẫu thuật. Ngày nay nhiều phương tiện hiện đại như máy dò tìm thần kinh được ứng dụng giúp làm giảm nguy cơ tổn thương thần kinh mặt trong lúc phẫu thuật.
5. Theo dõi và chăm sóc sau phẫu thuật
Sau mổ, thuốc kháng sinh, kháng viêm và giảm đau được sử dụng. Người bệnh được theo dõi tình trạng vận động cơ mặt, dẫn lưu vùng mổ và quá trình lành thương. Thông thường:
- Dẫn lưu được rút sau vài ngày khi lượng dịch giảm
- Người bệnh được hướng dẫn chăm sóc vết mổ tại nhà
- Một số trường hợp có thể cần tập phục hồi chức năng cơ mặt
Việc tuân thủ hướng dẫn chăm sóc sau phẫu thuật đóng vai trò quan trọng trong quá trình hồi phục. Tái khám định kỳ giúp đánh giá quá trình hồi phục và phát hiện sớm nguy cơ tái phát.
Sau phẫu thuật cắt toàn bộ tuyến mang tai trái tại BV Trường ĐHYD Cần Thơ
6. Lưu ý dành cho người bệnh mắc u tuyến mang tai
U tuyến mang tai, cả lành và ác tính, thường không tự thoái lui và ít khi đáp ứng với điều trị nội khoa. Các phẫu thuật ít xâm lấn hơn như cắt khối u có thể điều trị được nhiều trường hợp khối u lành tính kích thước nhỏ mà không cần phải cắt bỏ tuyến mang tai. Khi khối u phát triển lớn dần theo thời gian, phẫu thuật sẽ trở nên khó khăn hơn và nguy cơ ảnh hưởng đến dây thần kinh mặt cũng tăng lên. Vì vậy, người bệnh nên khám chuyên khoa sớm khi phát hiện khối bất thường vùng mang tai để được đánh giá và điều trị kịp thời.
Nguồn: Ths.BS Lê Hoàng Phúc - Khoa Ung bướu